Giriş
Umutsuzluk, bireyin varoluşuna yüklediği anlamın sarsılmasıyla ortaya çıkan temel bir deneyimdir. Umut ve umutsuzluk, yalnızca psikolojik hâller değil, kişinin yaşamdan ne beklediğini ve bu beklentilere hangi değeri atfettiğini gösterir. Varoluşun anlamı, bu beklentilerin gerçekleşmesine bağlandığında, hayal kırıklığı hayatın bütününü anlamsızlaştırabilir. Bu durumda umutsuzluk, bireyin kendisiyle ve varoluşuyla ilişkisini belirleyen merkezi bir sorun hâline gelir.
İnsanın Yazgısı ve Ölüm
İnsan varoluşu, baştan sona ölümle koşullanmıştır. Var olmak, aynı zamanda ölümlü olmak demektir. Kierkegaard’a göre ölüm, insanın dışından gelen bir olay değil, onun varoluşunun içkin bir koşuludur. İnsan, ölüme doğru ilerleyerek var olur ve bu ilerleyişin bilincinde olan tek varlıktır.
Ölüm her zaman başkasının değil, kişinin kendi ölümüdür. Bu nedenle ölüm düşüncesi, sahici varoluşun vazgeçilmez bir öğesidir. Kendi ölümünü benimsemeyen birey, varoluşunun derin yapısıyla da yüzleşemez. Ölüm bilinci, insanı sıradan bir canlı olmaktan ayırır ve onu kendisiyle hesaplaşmaya zorlar.
Ben Olma Ödevi ve Umutsuzluk
Kierkegaard’ın Ölümcül Hastalık adlı eserinde umutsuzluk, tıbbi değil varoluşsal bir hastalık olarak ele alınır. Bu hastalık, bedeni değil benliği ve ruhu ilgilendirir. Umutsuzluk, kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin bozulmasıdır.
Umudun ve umutsuzluğun ölçütü, bireyin “ben” ile kurduğu ilişkidir. Umut, kendisi olmaya yönelen benliğe aittir; umutsuzluk ise bu yönelimin bozulduğu durumlarda ortaya çıkar. Kierkegaard, umutsuzluğu ben olma durumuna göre üç temel biçimde ele alır: kişinin bir benliğe sahip olduğunun farkında olmaması, kendisi olmak istememesi ve kendisi olmak istemesine rağmen bunu başaramaması.
İnsanın temel ödevi, bir ben hâline gelmektir. Ancak benlik, hazır ve verilmiş bir öz değildir. Kişi, seçimleri ve eylemleriyle her an kendisi olmayı yeniden kurar. Bu ödevden vazgeçildiği anda, umutsuzluk ortaya çıkar. Kendisi olmak yerine dışsal beklentilere, çıkarlara ya da alışkanlıklara teslim olmak daha kolaydır; ancak bu kolaylık, benliğin yitimi pahasına kazanılır.
Benlik ve Karşıtların Sentezi
Benlik, Kierkegaard’a göre karşıt öğelerin bir sentezidir. Sonlu ile sonsuz, ruh ile beden, özgürlük ile zorunluluk arasındaki ilişki, benliğin özünü oluşturur. Benlik yalnızca bu öğelerden değil, onların birbirleriyle kurduğu ilişkiden meydana gelir. Bu nedenle benlik, kendi kendisiyle ilgilenen bir ilişkidir.
Bu karşıtlıklardan biri baskın hâle geldiğinde benlik bozulur. Sadece sonluluğa, bedenselliğe ve zorunluluğa kapanan kişi, aşkın boyutu yitirir ve “doğal insan” düzeyinde kalır. Buna karşılık, sonluyu tümüyle yadsıyarak sonsuzluk içinde erimek de benliğin dağılmasına yol açar. Ben olmak, bu karşıt öğeleri dengede tutabilmektir.
Tanrı Huzurunda Ben Olmak
Kierkegaard’a göre benliğin ölçütü insanın kendisi değil Tanrı’dır. Ben, her zaman bir şey karşısında bendir ve Tanrı huzurunda kurulan benlik, sonsuzluk boyutunu kazanır. Tanrı’yı ölçüt almayan bir benlik, gizilgüçte kalır ve tam anlamıyla etkin hâle gelemez.
Tanrı huzurunda olmak, özgürlüğün yitimi değil, onun güvencesidir. Kadercilik, özgürlüğü zorunluluğa feda ederek benliği yok eder. Bu nedenle Tanrı ile kurulan bireysel ilişki, kişinin sorumluluklarını askıya almaz; aksine onları derinleştirir. Ben olma ödevi, Tanrı karşısında her an yeniden üstlenilen bir sorumluluktur.
Olanak, Zorunluluk ve Umutsuzluk
Benlik, hem zorunluluk hem de olanak içerir. Zorunluluk, insanın değişmez varoluş koşullarını ifade ederken; olanak, bireyin kendisi olabilme imkânını temsil eder. Bu iki öğeden birinin eksikliği umutsuzluğa yol açar. Yalnızca olanaklara kapanmak hayalci bir dağılmaya, yalnızca zorunluluğa saplanmak ise tinsel boğulmaya neden olur.
Olanak, umutsuzluğun panzehiridir. Umutsuz kişi, ancak yeni bir olanak belirdiğinde nefes alabilir. İnanç bağlamında bu olanak, Tanrı için her şeyin mümkün olduğu fikrinde temellenir. Dua, bireyin olanaklar alanına yönelmesi ve kendi varoluşunu bu ufukta yeniden düşünmesidir.
Umutsuzluk ve Varoluşsal Sıçrama
Umutsuzluk, Kierkegaard’da yalnızca olumsuz bir durum değildir; aynı zamanda varoluşsal bir imkândır. Umutsuzluk derinleştikçe, birey mevcut varoluş biçiminden kopma ve yeni bir varoluş alanına sıçrama ihtiyacını daha yoğun hisseder. Bu nedenle umutsuzluk, tinselliği harekete geçiren bir güçtür.
Bilinç arttıkça umutsuzluk da derinleşir. Ancak bu derinlik, kişiyi benlikten koparabileceği gibi, benliğe de taşıyabilir. Umutsuzluğun diyalektiği burada ortaya çıkar: kişi ya sonlulukta çöker ya da özgürlüğe doğru bir sıçrama gerçekleştirir. Bu sıçrama, doğal bir süreç değil, bilinçli bir tercihin sonucudur.
Sonuç
Kierkegaard’a göre kaygı, korku ve umutsuzluk, sahici varoluşun vazgeçilmez eşlikçileridir. Bu yaşantılar, insanı sıradanlıktan çıkararak ben olma olanağıyla yüzleştirir. Tanrı huzurunda var olmak, bireyin gerçek konumudur; bu konumda kişi, nesneler arasında bir nesne olmaktan çıkar ve bir benlik olarak belirir.
Umutsuzluk, benliğin gerçekleşmediği bir durumdur; ancak aynı zamanda benliğe açılan bir kapıdır. Çaresi kendisinde olan bu hastalık, doğru bir yönelimle umuda ve imana dönüşebilir. Kierkegaard’a göre insan, ne kadar umutsuz olursa olsun, ben olma imkânını hiçbir zaman tümüyle yitirmez. Umutsuzluk bile, benliğe çıkan yollardan biri olabilir.
—Katre
Not: Bu metin, Vefa Taşdelen’in “Ölümcül Hastalık: Umutsuzluk” adlı makalesi temel alınarak hazırlanmış özet ve sadeleştirilmiş bir yorum metnidir. Bu süreçte yapay zeka (Al) desteği alınmıştır. Kavramsal çerçeve ve temel düşünce hattı özgün metne aittir.
0 Yorumlar